De relationele wending

Jessica Benjamin (1946) is een Amerikaanse psychoanalyticus, sociaal theoreticus en auteur. Ze geldt als een belangrijke denker binnen de relationele psychoanalyse en heeft vooral bekendheid gekregen door haar werk over intersubjectiviteit, erkenning, gender en machtsverhoudingen. In haar werk verbindt ze psychoanalytische theorie met inzichten uit het feminisme en de sociale wetenschappen. Benjamin studeerde aan de University of Wisconsin en vervolgens psychologie, sociologie en filosofie aan de Universiteit van Frankfurt. In 1978 promoveerde ze in de sociologie aan New York University. Daarna volgde ze een psychoanalytische opleiding en deed ze onderzoek naar de ontwikkeling van jonge kinderen. Ze werkt als psychoanalyticus in New York en is verbonden geweest aan onder meer het Postdoctoral Psychology Program in Psychoanalysis and Psychotherapy van New York University en het Stephen Mitchell Center for Relational Studies. Centraal in haar denken staat het begrip erkenning. Volgens Benjamin ontwikkelen mensen zich niet alleen als zelfstandig individu, maar altijd in relatie tot anderen. Een gezonde relatie vraagt daarom om het vermogen de ander te zien als een zelfstandig persoon met eigen gevoelens, verlangens en behoeften. Dit noemt zij mutual recognition: wederzijdse erkenning. Juist die wederkerigheid kan onder druk komen te staan wanneer relaties worden bepaald door macht, afhankelijkheid of ongelijkheid. In haar invloedrijke boek The Bonds of Love: Psychoanalysis, Feminism and the Problem of Domination (1988) onderzoekt Benjamin hoe patronen van overheersing en onderwerping ontstaan. Daarbij bekritiseert ze klassieke psychoanalytische ideeën over man-vrouwverhoudingen. Volgens haar komen ongelijke relaties niet uitsluitend voort uit agressie of individuele eigenschappen, maar ook uit het onvermogen om de ander volledig als afzonderlijk subject te erkennen. Zulke patronen kunnen zichtbaar worden in liefdesrelaties, gezinnen en maatschappelijke verhoudingen. Een ander belangrijk begrip in Benjamins latere werk is ‘the third’, de derde positie. Hiermee beschrijft zij een relationele ruimte waarin mensen niet langer tegenover elkaar staan als degene die handelt en degene die het ondergaat – doer and done to – maar opnieuw ruimte kunnen creëren voor wederzijds begrip en erkenning. Dit idee speelt een belangrijke rol in haar boek Beyond Doer and Done to uit 2017. (Wikipedia) Het werk van Benjamin is daarmee relevant voor zowel psychotherapie en psychoanalyse als voor bredere vraagstukken rond relaties, gender, conflicten, macht en sociale ongelijkheid. Haar werk laat zien hoe belangrijk het is dat mensen zichzelf als autonoom kunnen ervaren, terwijl ze tegelijkertijd de zelfstandigheid en werkelijkheid van de ander blijven erkennen. Jaap Wijkstra is psychiater-psychotherapeut (niet praktiserend) en was opleider psychiatrie. Hij is gepromoveerd op een onderzoek bij patiënten met een ernstige depressie. Hij is de auteur van De therapeut & Anna. Een inzichtgevende psychotherapie (2017), Niet alleen ons brein. Een pleidooi voor psychoalfabetisering (2020) en Het verloren paradijs en onze vrijheid. Individuatie in de geschiedenis van de filosofie (2022). Harry Kunneman (1948) is emeritus-hoogleraar Sociale en Politieke Theorie aan de Universiteit voor Humanistiek, waaraan hij vanaf 1990 tot 2016 verbonden is geweest. Na zijn studie sociologie heeft hij vijftien jaar gewerkt aan de Centrale Interfaculteit van de Universiteit van Amsterdam. In 1986 promoveerde hij daar cum laude op het boek De waarheidstrechter, een wetenschapsfilosofische studie waarin het denken van Jürgen Habermas een centrale plaats inneemt. Op de Universiteit voor Humanistiek heeft zijn onderzoek zich bewogen in het grensvlak van maatschappijtheorie, wetenschapsfilosofie en kritisch humanisme. Samen met collega’s heeft hij daar de theorie en praktijk van normatieve professionalisering ontwikkeld, gericht op zinvol en rechtvaardig samenleven middels werk dat deugt en deugd doet. Op dit gebied heeft hij als eerste promotor ook een groot aantal dissertaties begeleid. Hij is hoofdredacteur van het Tijdschrift Waardenwerk en actief lid van het gelijknamige gezelschap, en werkt momenteel aan het derde deel van een trilogie over kritisch humanisme, waarvan de eerste twee delen verschenen zijn bij uitgeverij SWP. Een toegankelijke kennismaking met zijn ideeën biedt het boekje Werken aan trage vragen, gebaseerd op interviews door Denise Robbesom. Een overzicht van zijn publicaties en opnamen van lezingen en colleges zijn te vinden op: www.kunneman.org.